Ondersteuning cultuurbeoefening en amateurkunst

Financiële positie

De meeste verenigingen in Noord-Brabant zijn financieel gezond: 63% noemt de financiële positie (zeer) gezond, 30% redelijk gezond en slechts 7% (zeer) ongezond. Daarmee wijkt Noord-Brabant weinig af van het landelijke beeld, al liggen de Brabantse cijfers iets lager dan het nationale gemiddelde (68% zeer gezond, 26% redelijk gezond, 6% ongezond).

Brabantse verenigingen ontvangen relatief vaker een meerjarige of structurele overheidssubsidie dan verenigingen elders in Nederland (42% tegenover 37% landelijk), maar doen minder vaak een beroep op incidentele subsidies (20% tegenover 24%) en fondsen (10% tegenover 19%). In Brabant is de financiering voor verenigingen stabieler, maar ook afhankelijker van structurele overheidssteun van gemeenten. De lokale overheid in Brabant is historisch gezien sterk betrokken bij de verenigingen.

Ontwikkelingen en knelpunten

Leden en vrijwilligers

De meeste verenigingen groeien of blijven stabiel in ledenaantal. Sinds het opheffen van de coronamaatregelen in 2022 groeide 33% van de Brabantse verenigingen, 35% bleef gelijk en 31% kromp. Dit is vergelijkbaar met het landelijke beeld. In Brabant gaan dans- en zangverenigingen tegen de trend in: meer verenigingen krimpen dan groeien. Dit is een aandachtspunt binnen het verder overwegend positieve beeld. Landelijk geldt dit vooral voor foto- en filmverenigingen: 24% van de verenigingen groeit tegenover 46% dat krimpt.

Het gros van de verenigingen beschikt over voldoende vrijwilligers: 83% van de Brabantse verenigingen geeft aan genoeg vrijwilligers te hebben, wat nauwelijks afwijkt van het landelijke beeld (85%).

Er zijn wel duidelijke verschillen tussen verenigingstypen. Toneelverenigingen vormen hierop een uitzondering: zowel landelijk (74%) als in de provincie (78%) heeft dit type het vaakst te maken met een tekort aan vrijwilligers. Foto/film- en dansverenigingen staan er juist het best voor, met respectievelijk 92% en 91% van de Brabantse verenigingen die aangeven genoeg vrijwilligers te hebben. De vrijwilligersproblematiek concentreert zich bij veel verenigingen vooral rond het bestuur, waarbij 63% aangeeft dat bestuursleden behoefte hebben aan extra kennis en vaardigheden.

Knelpunten

Hoewel er meer groeiende dan krimpende verenigingen zijn, worden ledengerelateerde knelpunten zowel landelijk (65%) als in de provincie (67%) het vaakst genoemd als belangrijkste uitdaging. Dit contrast hangt samen met de aard van de problematiek: het gaat niet zozeer om teruglopende aantallen, maar om vergrijzing van het ledenbestand.

In Noord-Brabant zijn de voornaamste ledengerelateerde knelpunten:

• Vergrijzing van het ledenbestand (77%)
• Geringe aanwas van nieuwe leden (66%)
• Weinig jeugdleden (33%)

Dit beeld wordt bevestigd door de leeftijdssamenstelling. 94% van de Brabantse verenigingen heeft leden tussen de 65 en 80 jaar, en bij 45% van de verenigingen is het ledenbestand de afgelopen jaren verder verouderd, tegenover slechts 14% waar verjonging heeft plaatsgevonden. Landelijk liggen deze cijfers vergelijkbaar (91%, 43% en 15%).

Vergrijzing is daarmee een breed gedeeld vraagstuk, zowel in Brabant als in de rest van Nederland. De combinatie van een hoog aandeel oudere leden, beperkte jeugdinstroom en geringe aanwas van nieuwe leden maakt dit tot een structureel aandachtspunt voor de toekomst van het verenigingsleven.

Bestuursleden en artistiek begeleiders

Het vinden van bestuursleden en artistiek begeleiders is een groeiend knelpunt, dat in Noord-Brabant sterker speelt dan landelijk. Een meerderheid van de Brabantse verenigingen (59%) geeft aan dat het moeilijker is geworden om bestuursleden te vinden, tegenover 50% landelijk. Dit geldt vooral voor toneel- (64%) en instrumentale muziekverenigingen (60%).

Ook het vinden van artistiek begeleiders is een uitdaging. Landelijk had een kwart (25%) van de verenigingen een vacature openstaan, met toneelverenigingen het vaakst (33%), gevolgd door instrumentale muziekverenigingen (29%). Beeldende verenigingen (6%) en dansverenigingen (14%) hadden het minst vaak een openstaande vacature.

Het invullen van deze vacatures blijkt vervolgens lastig. Bijna de helft van de Brabantse verenigingen (48%) geeft aan dat het moeilijk was om een nieuwe artistiek begeleider aan te stellen: een aandeel dat hoger ligt dan landelijk. Dit sluit aan bij het bredere beeld van toenemende moeite om sleutelposities binnen verenigingen te vervullen, wat een risico vormt voor de continuïteit van het verenigingsleven.

Koepels, doelen en toegankelijkheid

In Brabant zijn relatief minder verenigingen aangesloten bij één of meerdere koepelorganisaties (53%) dan op landelijk niveau (61%). De redenen die het vaakst genoemd worden voor een dergelijk lidmaatschap zijn op provinciaal hetzelfde als op landelijk niveau: voor de afdracht van de Buma-premie, voor informatie en inspiratie en voor het behartigen van belangen bij beleidsmakers.

Brabantse verenigingen zitten qua belangrijkste doelen op dezelfde lijn als de rest van de Nederlandse verenigingen. De verenigingen hebben dezelfde doelen in de top 3 staan, en op dezelfde volgorde:

• Gezelligheid/ontmoeting
• Bijdragen aan (evenementen van) de lokale gemeenschap
• In stand houden kunst- en ambachtsvormen

Een aanzienlijk deel van de verenigingen heeft leden met een beperking of chronische aandoening. Zowel in de provincie als landelijk is het aandeel van de verenigingen dat leden heeft met een beperking of chronische aandoening ongeveer gelijk aan het aantal verenigingen dat geen leden heeft met een beperking of chronische aandoening (beide 44%). In de provincie zijn bij het overgrote deel van de verenigingen (88%) deze leden actief in het reguliere aanbod.

Koploper in het aantal multifunctionele organisaties

Binnen de culturele sector wordt steeds meer nadruk gelegd op interdisciplinair werken. In veel gemeenten vindt deze samenwerking plaats in multifunctionele organisaties (mfo’s): organisaties die meer dan één culturele functie vervullen. Vaak combineren zij een podiumfunctie, een bibliotheekfunctie en een (kunst & cultuur-) educatiefunctie.

Omdat deze instellingen uit een combinatie van verschillende branches bestaan is het ingewikkeld om een benchmark te maken. Atlas Research maakte in 2022 een eerste overzicht van het aantal mfo’s in Nederland. Door middel van analyse van adresgegevens van meer dan tweeduizend culturele locaties is een lijst gemaakt met 178 culturele mfo’s.

Volgens Atlas Research bevindt ongeveer 20% van alle multifunctionele culturele organisaties in Nederland zich in Noord-Brabant. De provincie behoort daarmee tot de landelijke koplopers (Atlas Research, 2022). Dat vormt een uitzondering binnen de verder relatief bescheiden culturele infrastructuur van de provincie. Vooral in kleinere kernen functioneren deze plekken als culturele ruggengraat en zorgen ze voor toegankelijke culturele voorzieningen.

Mfo’s hebben een complexe positie. Door hun hybride karakter vallen zij vaak onder meerdere beleidsdomeinen, wat kan leiden tot versnipperde financiering en beperkte zichtbaarheid. De verwevenheid van functies maakt het in kaart brengen en monitoren van deze organisaties uitdagend. Onderzoek voor de Gelderse Cultuur- en Erfgoedmonitor gaat in op de uitdagingen van het meten en zichtbaar maken van mfo’s.

Centra voor de kunsten

Het huidige kabinet wil in het cultuurbeleid extra aandacht voor talentontwikkeling en muziekscholen. De meeste grotere centra voor de kunsten en muziek- en theaterscholen zijn aangesloten bij de brancheorganisatie Cultuurconnectie, de brancheorganisatie voor cultuureducatie, amateurkunst en volksuniversiteitsnetwerk. Ook volksuniversiteiten en enkele provinciale ondersteuningsinstellingen voor kunst & cultuur behoren tot de leden.

Cultuurconnectie heeft 166 Nederlandse leden, waarvan 25 in Noord-Brabant gevestigd zijn. Daarmee staat Noord-Brabant op de derde plaats van alle provincies. Ook wanneer we de volksuniversiteiten buiten beschouwing laten, behoudt de provincie deze positie.